ISO 14001:2026 – Những thay đổi quan trọng doanh nghiệp cần biết

1. ISO 14001:2026 vẫn giữ cấu trúc quản lý theo PDCA

Một điểm quan trọng là ISO 14001:2026 không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc hệ thống quản lý môi trường. Tiêu chuẩn vẫn duy trì cấu trúc điều khoản từ 1 đến 10, trong đó các yêu cầu chính nằm ở các điều khoản:

4 - Bối cảnh của tổ chức; 5 - Sự lãnh đạo; 6 - Hoạch định; 7 - Hỗ trợ; 8 - Vận hành; 9 - Đánh giá kết quả hoạt động; 10 -Cải tiến

Mô hình Plan – Do – Check – Act (PDCA) vẫn là nền tảng vận hành của hệ thống quản lý môi trường. Điều này có nghĩa là các doanh nghiệp đang áp dụng ISO 14001:2015 không cần xây dựng lại toàn bộ hệ thống từ đầu, nhưng cần rà soát, cập nhật và bổ sung những điểm mới theo phiên bản 2026.

2. Bối cảnh tổ chức phải xem xét rõ hơn các điều kiện môi trường

Một trong những thay đổi đáng chú ý của ISO 14001:2026 nằm ở điều khoản 4.1 – Hiểu tổ chức và bối cảnh của tổ chức.

Nếu ISO 14001:2015 yêu cầu doanh nghiệp xác định các vấn đề nội bộ và bên ngoài có ảnh hưởng đến khả năng đạt được kết quả dự kiến của hệ thống quản lý môi trường, thì ISO 14001:2026 làm rõ hơn rằng các vấn đề này phải bao gồm cả điều kiện môi trường bị tổ chức ảnh hưởng hoặc có khả năng ảnh hưởng đến tổ chức.

Các điều kiện môi trường được nêu rõ hơn, bao gồm:

Đây là điểm rất quan trọng vì doanh nghiệp không chỉ xem xét “mình tác động gì đến môi trường”, mà còn phải xem xét “môi trường đang thay đổi như thế nào và những thay đổi đó ảnh hưởng gì đến hoạt động của doanh nghiệp”.

Ví dụ: một nhà máy nằm trong khu vực có nguy cơ ngập lụt cần xem xét rủi ro sự cố tràn hóa chất, tràn dầu, nước thải vượt kiểm soát hoặc gián đoạn hệ thống xử lý nước thải trong điều kiện mưa lớn.

3. Biến đổi khí hậu trở thành nội dung cần được xem xét rõ ràng hơn

Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu đã trở thành một chủ đề quan trọng trong các tiêu chuẩn hệ thống quản lý ISO. ISO 14001:2026 tiếp tục làm rõ yêu cầu này bằng cách đưa biến đổi khí hậu vào nội dung xem xét bối cảnh, nhu cầu của bên quan tâm, rủi ro và cơ hội.

Doanh nghiệp cần trả lời được các câu hỏi như:

Điều này không có nghĩa là mọi doanh nghiệp đều bắt buộc phải xây dựng hệ thống kiểm kê khí nhà kính đầy đủ theo ISO 14064-1. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần có bằng chứng rằng mình đã xem xét tính liên quan của biến đổi khí hậu trong hệ thống quản lý môi trường.

4. Đa dạng sinh học và hệ sinh thái được nhấn mạnh hơn

ISO 14001:2026 làm rõ hơn nội dung về biodiversity – đa dạng sinh học và ecosystems – hệ sinh thái. Trong phần thuật ngữ, môi trường có thể được mô tả theo các đặc tính như đa dạng sinh học, hệ sinh thái, khí hậu hoặc các đặc tính khác.

Đây là thay đổi rất phù hợp với xu hướng quản trị môi trường hiện nay, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có hoạt động liên quan đến:

Doanh nghiệp cần xem xét liệu hoạt động của mình có gây tác động đến hệ sinh thái hay không, kể cả trong phạm vi nhà máy, khu công nghiệp, vùng lân cận hoặc chuỗi cung ứng.

5. Phạm vi hệ thống quản lý môi trường cần được xác định chặt chẽ hơn

Điều khoản 4.3 – Xác định phạm vi của hệ thống quản lý môi trường vẫn yêu cầu doanh nghiệp xác định ranh giới và khả năng áp dụng của EMS. Tuy nhiên, ISO 14001:2026 làm rõ hơn việc xác định phạm vi phải xem xét:

Yếu tố cần xem xét khi xác định phạm vi EMS

(1) Các vấn đề nội bộ và bên ngoài; (2) Nghĩa vụ tuân thủ; (3) Đơn vị tổ chức, chức năng và ranh giới vật lý; (4) Hoạt động, sản phẩm và dịch vụ; (5) Quyền kiểm soát và khả năng gây ảnh hưởng theo quan điểm vòng đời

Điểm đáng chú ý là Annex A của ISO 14001:2026 nhấn mạnh rằng việc xác định phạm vi không được dùng để loại trừ các hoạt động, sản phẩm, dịch vụ hoặc cơ sở có khía cạnh môi trường đáng kể, cũng không được dùng để né tránh nghĩa vụ tuân thủ.

Vì vậy, các doanh nghiệp có nhiều nhà xưởng, kho, văn phòng, khu vực thuê ngoài, nhà thầu hoặc hoạt động hỗ trợ từ công ty mẹ cần rà soát lại tuyên bố phạm vi EMS để đảm bảo phạm vi phản ánh đúng thực tế hoạt động.

6. ISO 14001:2026 bổ sung rõ hơn yêu cầu về hoạch định thay đổi

Một thay đổi quan trọng của ISO 14001:2026 là điều khoản 6.3 – Planning of changes / Hoạch định thay đổi.

Theo yêu cầu này, khi doanh nghiệp xác định nhu cầu thay đổi có ảnh hưởng hoặc có thể ảnh hưởng đến hệ thống quản lý môi trường, sự thay đổi phải được thực hiện một cách có kế hoạch. Doanh nghiệp phải quản lý thay đổi để đảm bảo hệ thống EMS vẫn đạt được các kết quả dự kiến.

Các thay đổi cần được xem xét có thể bao gồm:

Đây là yêu cầu rất thực tế. Nhiều sự cố môi trường xảy ra không phải do doanh nghiệp thiếu quy trình, mà do thay đổi không được đánh giá trước. Vì vậy, doanh nghiệp nên thiết lập hoặc cập nhật quy trình quản lý thay đổi môi trường để kiểm soát tốt các rủi ro phát sinh.

7. Rủi ro và cơ hội được diễn giải rõ hơn trong bối cảnh môi trường rộng hơn

ISO 14001:2026 tiếp tục duy trì tư duy dựa trên rủi ro, nhưng làm rõ hơn việc xác định rủi ro và cơ hội không chỉ đến từ khía cạnh môi trường và nghĩa vụ tuân thủ, mà còn đến từ bối cảnh nội bộ, bối cảnh bên ngoài và nhu cầu của các bên quan tâm.

Ví dụ về rủi ro môi trường:

Ví dụ về cơ hội môi trường:

Annex A của ISO 14001:2026 cũng đưa ra nhiều ví dụ về rủi ro và cơ hội như chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn, sử dụng dữ liệu thời gian thực để theo dõi năng lượng/nước, hợp tác với cộng đồng và nhà cung cấp, cũng như rủi ro do biến đổi khí hậu như lũ lụt, hạn hán, nhiệt độ cực đoan hoặc cháy rừng.

8. Quan điểm vòng đời tiếp tục được nhấn mạnh

ISO 14001:2015 đã yêu cầu doanh nghiệp xem xét life cycle perspective – quan điểm vòng đời. ISO 14001:2026 tiếp tục duy trì và làm rõ hơn nội dung này.

Theo định nghĩa trong ISO 14001:2026, vòng đời bao gồm các giai đoạn liên tiếp và liên kết với nhau của một sản phẩm hoặc dịch vụ, từ thu nhận nguyên liệu thô hoặc tạo ra từ tài nguyên thiên nhiên đến thải bỏ cuối cùng. Các giai đoạn vòng đời bao gồm: nguyên liệu, thiết kế, sản xuất, vận chuyển/giao hàng, sử dụng, xử lý cuối vòng đời và thải bỏ cuối cùng.

Điều này có nghĩa là doanh nghiệp cần xem xét tác động môi trường không chỉ trong phạm vi sản xuất nội bộ, mà còn trong các giai đoạn liên quan như:

Doanh nghiệp không nhất thiết phải thực hiện đánh giá vòng đời đầy đủ như LCA, nhưng phải chứng minh rằng quan điểm vòng đời đã được xem xét trong việc xác định khía cạnh môi trường và kiểm soát vận hành.

9. Hệ thống quản lý môi trường cần tích hợp sâu hơn vào hoạt động kinh doanh

ISO 14001:2026 tiếp tục nhấn mạnh rằng hệ thống quản lý môi trường không nên tồn tại như một bộ hồ sơ riêng biệt của bộ phận HSE hoặc ISO. EMS cần được tích hợp vào các quá trình kinh doanh của doanh nghiệp.

Các quá trình cần tích hợp yêu cầu môi trường có thể bao gồm:

Annex A của ISO 14001:2026 cũng làm rõ rằng doanh nghiệp có thể tích hợp yêu cầu EMS vào các quá trình như thiết kế, mua hàng, sản xuất, nhân sự, bán hàng và marketing.

10. Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để chuyển đổi sang ISO 14001:2026?

Đối với doanh nghiệp đang áp dụng hoặc đã được chứng nhận ISO 14001:2015, việc chuẩn bị chuyển đổi sang ISO 14001:2026 nên được thực hiện theo lộ trình có kế hoạch.

Bước 1: Đào tạo nhận thức về ISO 14001:2026

Doanh nghiệp cần đào tạo cho lãnh đạo, bộ phận ISO/HSE, các trưởng bộ phận và đánh giá viên nội bộ về các thay đổi chính của ISO 14001:2026.

Bước 2: Đánh giá khoảng cách – Gap Analysis

Cần so sánh hệ thống hiện tại với ISO 14001:2026 để xác định những nội dung cần cập nhật.

Bước 3: Cập nhật tài liệu EMS

Sau khi đánh giá khoảng cách, doanh nghiệp cần cập nhật tài liệu theo các điểm thay đổi của ISO 14001:2026. Việc cập nhật nên tập trung vào nội dung thực chất, tránh chỉ sửa tên tiêu chuẩn trong tài liệu.

Bước 4: Triển khai áp dụng thực tế

Các yêu cầu mới cần được triển khai xuống các bộ phận liên quan như sản xuất, bảo trì, kho, mua hàng, nhân sự, HSE, kỹ thuật, quản lý nhà thầu và nhà cung cấp.

Bước 5: Đánh giá nội bộ theo ISO 14001:2026

Doanh nghiệp cần thực hiện đánh giá nội bộ để kiểm tra mức độ phù hợp của hệ thống sau khi cập nhật. Đây là bước quan trọng trước khi đánh giá chuyển đổi hoặc đánh giá chứng nhận.

Bước 6: Xem xét của lãnh đạo

Lãnh đạo cần xem xét kết quả cập nhật hệ thống, các thay đổi về bối cảnh, bên quan tâm, khía cạnh môi trường, rủi ro/cơ hội, nghĩa vụ tuân thủ và nhu cầu nguồn lực.

Dịch vụ tư vấn & đào tạo ISO 14001 của ITVC Toàn Cầu

ITVC Toàn Cầu cung cấp trọn gói:

* Tư vấn ISO 14001

* Đào tạo ISO 14001 (đào tạo nhận thức & diễn giải về yêu cầu của ISO 14001, Kỹ năng đánh giá nội bộ ISO 14001)

Liên hệ ITVC Toàn Cầu – Đối tác tư vấn ISO 14001 tin cậy

Bạn muốn đào tạo và nâng cấp hệ thống quản lý môi trường theo ISO 14001:2026 - Hãy sử dụng dịch vụ tư vấn và đào tạo ISO 14001 của chúng tôi.

Liên hệ - Hotline: 0914 564 579 (tel / zalo).

* ITVC Toàn Cầu sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình đào tạo, tư vấn và chuyển đổi hệ thống quản lý môi trường sang ISO 14001:2026.